Σε αυτή τη σειρά μαθημάτων φωτογραφίας προσεγγίζουμε τη μάθηση μέσα από την ερμηνεία της εικαστικής γλώσσας.

Η φωτογραφική δημιουργία – όπως βέβαια και οι περισσότερες μορφές τέχνης που χρησιμοποιούν αναπαραστατικές μεθόδους, για να μεταδώσουν στον θεατή το μήνυμα (βαθύτερο ή και άμεσο), που εκφράζει τον καλλιτέχνη – βασίζονται σε ένα σύστημα οπτικής αναγνώρισης, με δομή και σύνθεση σαφώς διαφορετική από αυτή του προφορικού ή του γραπτού λόγου, αλλά εξίσου κωδικοποιημένη, με γνώμονα τους νόμους της φύσης, αλλά και της ανθρώπινης και κοινωνικής συμπεριφοράς.

Baldessari Series. By Wade Jeffrey

Καθετί που μπορούμε να το αναπαραστήσουμε χαρακτηρίζεται εμφανώς με μία δεδηλωμένη μορφή, αλλά η πλήρης υπόστασή του συνοψίζεται με τη σύνθεση των βασικών του στοιχείων.

Για παράδειγμα, όταν βλέπουμε τη φωτογραφία ενός ανθρώπου πρωτίστως αντιλαμβανόμαστε την κορμοστασιά του, την έκφρασή του, το πρόσωπό του, όμως η αδρή του δομή καθορίζεται από γραμμές τεθλασμένες ή ευθείες, από το σχήμα, τους τόνους, τα χρώματά του. Αυτά τα επιμέρους στοιχεία, που σιγά – σιγά διακρίνουμε, συνθέτουν την ολότητα του ατόμου και εν δυνάμει εμπεριέχουν αξίες αισθητικές, με αποτέλεσμα να θυμόμαστε μέσα από τη φωτογραφία, να συγκρίνουμε τη φωτογραφία με προϋπάρχουσες εικόνες ή εμπειρίες και να νιώθουμε κάποια συναισθήματα. Οι διεργασίες αυτές, συναισθηματικές, νοητικές και διαισθητικές, συνήθως προκαλούνται ταυτόχρονα με τη θέαση του έργου, ενώ η όραση είναι ο δίαυλος γι’ αυτή την επικοινωνία.

Margaret Horan posing beside a piano. By Eward Steichen

Αν, λοιπόν, τα οπτικά στοιχεία που απαρτίζουν μία εικόνα στην απλούστερή τους μορφή μεταφέρουν μηνύματα πέρα από το προφανές, αρκεί να αποκωδικοποιήσουμε τη σημειολογική τους σημασία, ώστε να μπορέσουμε να έρθουμε ένα βήμα πιο κοντά στην ουσία και την κατανόηση της εικαστικής γλώσσας και φυσικά στην αποστολή της, που είναι η επικοινωνία με το καλλιτεχνικό έργο και τον δημιουργό του.

Επιδιώκουμε λοιπόν με τα μαθήματα να προσεγγίσουμε τον εσωτερικό χαρακτήρα των στοιχείων αυτών, ώστε να πλησιάσουμε το συμβολικό τους μήνυμα, ένα μήνυμα που, όπως είπαμε, είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με τους νόμους της φύσης και της ζωής.

By Leta Sobierajski

Ως τώρα αναλύσαμε το σημείο και τη γραμμή.

Το τρίτο βασικό στοιχείο για την δομή της εικαστικής γλώσσας είναι το σχήμα.

Το σχήμα μπορούμε εύκολα να δούμε ότι προκύπτει από τη συνεχόμενη κίνηση μίας γραμμής από ένα δεδομένο σημείο έως την επιστροφή της στο ίδιο σημείο.

Ολόκληρος ο κόσμος μας περιβάλλεται από σχήματα. Σχήματα πολύπλοκα, μεγάλα, μικρά, απλά, ασαφή αλλά και ξεκάθαρα. Να αναφερθούμε εδώ στην διάκριση που έκαναν οι αρχαίοι Έλληνες για όσα σχήματα δεν είχαν την ιδιότητα του απλού και του ξεκάθαρου, τα οποία χαρακτήριζαν ως “ά-σχημα”.

Δίπλα στη φύση ο άνθρωπος δημιούργησε τα δικά του σχήματα, κατασκευές καθαρά νοητικές. Σε αυτές ανήκουν και το τετράγωνο, το τρίγωνο και ο κύκλος, τα σχήματα που θα μας απασχολήσουν σήμερα.

Memorial to the murdered Jews of Europe. By Helin Bereket

Το τετράγωνο αποτελείται από δύο όμοιες κάθετες και δύο όμοιες οριζόντιες γραμμές.

Μιλήσαμε ήδη για την αυστηρότητα, τον δυναμισμό και την αποφασιστικότητα της ευθείας γραμμής. Οι οριζόντιες ευθείες γραμμές, όμως, εκφράζουν και την ηρεμία, σε αντίθεση με τις κάθετες που εκφράζουν τη δράση και αψηφούν τη βαρύτητα.

Το τετράγωνο, λοιπόν, είναι ένα σχήμα που ισορροπεί ανάμεσα στην ένταση και την ηρεμία. Πρόκειται για ένα τέλειο σχήμα με τις ιδιότητες της σταθερότητας, της απόλυτης ισορροπίας και της απλότητας. Για άλλη μία φορά η καθομιλουμένη δανείζεται από τις έννοιες της οπτικής μας γλώσσας και έτσι αναφερόμαστε στην λογική με το επίθετο “τετράγωνη“.

Faro – Algarve, Portugal. By Gabriel Bouys

Προέκταση του τετραγώνου αποτελεί το παραλληλόγραμμο, ένα σχήμα όπου οι κάθετες γραμμές έχουν διαφορετικό μέγεθος από τις οριζόντιες. Εξαιτίας αυτής της διαφοροποίησης, του αποδίδονται οι ιδιότητες της δυναμικότητας, της αρμονίας. Η ανισότητα ανάμεσα στις πλευρές τού προσδίδει και το ενδιαφέρον που το χαρακτηρίζει και ανάλογα με τα μεγέθη των οριζόντιων και των κάθετων πλευρών του, ένα παραλληλόγραμμο μπορεί άλλοτε να εκφράζει την σταθερότητα και τη γαλήνη ή την ηρεμία και άλλοτε την αστάθεια, την μεγαλοπρέπεια ή τον δυναμισμό.

Όπως το εσωτερικό περιεχόμενο του συμβόλου επηρεάζεται από τη θέση που αυτό κατέχει στο χώρο, στην εικόνα, στον καμβά, έτσι η έννοια αυτού του μηνύματος μεταβάλλεται όταν η θέση του στο χώρο μεταβληθεί. Ένα τετράγωνο τοποθετημένο πλάγια, με τις ιδιότητες της πλάγιας γραμμής να υπερισχύουν, μοιάζει να αιωρείται και μεταδίδει συναισθήματα έντασης και διέργεσης. Η παρουσία περισσότερων συμβόλων στον καμβά μας, είτε του ιδίου τύπου είτε διαφορετικών, όπως π.χ. σχήματα και γραμμές, ενισχύει τον διάλογο και μπορεί να επιδράσει στον εσωτερικό τους αντίλαλο.

The Walking Dead. By Dicson @the_royal_son

Άλλο βασικό σχήμα που θα εξετάσουμε είναι το τρίγωνο.

Εξαρτώμενο και αυτό από τα χαρακτηριστικά των γραμμών που το δημιουργούν, δύναται να εκπέμπει την αποφασιστικότητα της κάθετης, την ηρεμία της οριζόντιας και την ένταση των τεμνομένων και των πλάγιων γραμμών του. Σαν σχήμα χρησιμοποιείται για να περιγράψει την κίνηση, την σύγκρουση, την δράση.

Τέλος, ο κύκλος είναι ένα απόλυτα συγκεντρωμένο σχήμα, με κάθε σημείο του να απέχει σταθερή απόσταση από το κέντρο του.

Ο κύκλος είναι ένα αέναο σχήμα, όπου η γραμμή που τον περιγράφει κινείται ατέρμονα πάνω στην πορεία της. Ο κύκλος είναι ασταθής και κυλά. Αλλά ο κύκλος μοιάζει και με τα ουράνια σώματα του σύμπαντός μας, την ίδια τη Γη. Συμβολίζει τη μητρότητα, τη ζωή και την γονιμότητα.

Η λεία επιφάνειά του, χωρίς αιχμές, μας παραπέμπει στην τρυφερότητα. Ο κύκλος περικλείει, είναι οικείος και προστατευτικός.

Museo Guggenheim, Bilbao. By Gabriel Bouys

Οι αρχέτυπες φόρμες του τετραγώνου, του τριγώνου και του κύκλου συνδυασμένες έχουν την ικανότητα να μετασχηματίζονται αδιάλειπτα, ώστε να προκύπτουν νέα σχήματα, είτε παρόμοια με τις μορφές που συναντάμε στην φύση, είτε σχήματα που προκύπτουν από την σκέψη του ανθρώπου. Όλα αυτά τα σχήματα μπορεί να είναι αρμονικά, εμφατικά, ισορροπημένα, μεγαλοπρεπή ή ταπεινά. Η εννοιολογική τους ουσία καθορίζεται και επαυξάνει το νόημα της δημιουργίας, όπως το νιώθει ο καλλιτέχνης και το αντιλαμβάνεται ο θεατής. Τα σχήματα αυτά δεν είναι ωραία ή άσχημα (η έννοια της λέξης με την σύγχρονη σημασία της), καθώς αυτές οι ιδιότητες εξαρτώνται από πλείστους παράγοντες.

Ίσως αυτό που αρμόζει στις τάσεις, τα ήθη, τη συνείδηση της κάθε χρονικής στιγμής και εκφράζει καθαρά το οπτικό μήνυμα να μπορεί να χαρακτηριστεί ως ωραίο, αν αποσαφηνιστεί για τον καθένα μας ξεχωριστά.

Η συλλογική συνείδηση, όμως, της κάθε περιόδου στην ιστορία της ανθρωπότητας και τα ίδια τα βιώματα της ψυχοσύνθεσής μας δημιουργούν τις προϋποθέσεις και επιτρέπουν στην εικαστική πραγματικότητα να εκφέρει μηνύματα και να αφήσει το αποτύπωμά της μέσα από τα σύμβολά της.

Διαβάστε επίσης:
Εικαστική Γλώσσα και Φωτογραφική Δημιουργία – Μέρος Α: Το Σημείο
Εικαστική γλώσσα και Φωτογραφική Δημιουργία – Μέρος Β: Η Γραμμή

*Η Σοφία Διαμαντοπούλου είναι φωτογράφος και δασκάλα φωτογραφίας. Γεννήθηκε στην Αθήνα και πλέον ζει στη Χαλκίδα.

Σπούδασε Φωτογραφία στο ΤΕΙ Αθήνας και στο Manchester Metropolitan University (Degree in Photography). Από το 2004 έως το 2008 συνεργαζόταν με τις Εκδόσεις Λυμπέρη (Εξώφυλλα, Πορτρέτα, Συνθέσεις still life κ.ά.), ενώ έχει επίσης με συνεργαστεί με εταιρίες όπως ΙΚΕΑ HELLAS, Group Carrefour – Marinopoulos, τον Οργανισμό «Aθήνα 2004» κλπ. Τα τελευταία χρόνια είναι επιμορφώτρια μέσω ΝΕΛΕ στου Δήμους Καλυβίων και Αρτέμιδας, στο  μάθημα “Ηλεκτρονική φωτογραφία και επεξεργασία εικόνας”.

Η οπτική αντίληψη και επικοινωνία αποτελούν τα ουσιώδη εργαλεία, ώστε να προσεγγίσουμε την εικαστική γλώσσα. Όπως αναφέρει και ο Semir Zeki στο βιβλίο του Inner Vision; An exploration of Art and the Brain, “Αυτό οφείλεται στο ότι στον άνθρωπο το οπτικό του σύστημα έχει εξελιχθεί πολύ περισσότερα εκατομμύρια χρόνια πριν από το γλωσσικό και είναι ικανό να ανιχνεύσει πολλά σε κλάσματα δευτερολέπτου, όπως την ψυχολογική κατάσταση ενός ανθρώπου, το χρώμα μίας επιφάνειας, την ταυτότητα ενός αντικειμένου που μεταβάλλεται. Μία γραμμή εδώ, μία κηλίδα χρώματος εκεί, είναι δυνατόν να αποδώσουν με επιτυχία τη διαφορά ανάμεσα σε ένα λυπημένο και σε ένα χαρούμενο πρόσωπο, διότι ο εγκέφαλος έχει αναπτύξει ένα γρήγορο και εξαιρετικά ικανό σχήμα οπτικής αναγνώρισης. Αντίθετα, η γλώσσα είναι σχετικά πρόσφατο εξελικτικό απόκτημα και πρέπει να διανύσει αρκετό δρόμο ακόμη, για να γίνει ισότιμη με το οπτικό σύστημα, ως προς την ικανότητά του να εξάγει τόσο ικανοποιητικά το ουσιώδες.”

Οι εικαστικές τέχνες ανήκουν αποκλειστικά στον χώρο της οπτικής επικοινωνίας και απευθύνονται, κατ’ αρχήν, στα μάτια. Βλέπουμε μία ζωγραφιά, ένα γλυπτό, μία φωτογραφία. Αν «η γνήσια αλήθεια υπάρχει μόνο στην επικοινωνία…», όπως αναφέρει ο Καρλ Γιάσπερς στο βιβλίο του «Εισαγωγή στην Φιλοσοφία», ίσως αυτό αποτελεί μία καλή δικαιολογία για να ψάξουμε πιο βαθιά τη σχέση της τέχνης με τον άνθρωπο. Αν και εδώ δεν εξετάζουμε τι είναι τέχνη, θα πρέπει να σημειώσουμε ότι η τέχνη αποτελεί μία από τις μορφές της κοινωνικής συνείδησης που, παράλληλα με την επιστήμη, λειτουργεί σαν μέσο παραγωγής γνώσης. Οι μορφές, όταν αναγνωρίζονται σαν αισθητικές αξίες, περνάνε πάντα μέσα από διεργασίες νοητικές, συναισθηματικές και διαισθητικές, όπου επεμβαίνει το συνειδητό, το υποσυνείδητο και το ασυνείδητο, επομένως η παραπάνω διαπίστωση του Γιάσπερς έχει σημαίνοντα ρόλο στην ανάγκη κάθε δημιουργού να εκφράσει την εσωτερική του αλήθεια και να μεταφέρει το μήνυμα της ύπαρξής του στο κοινό.

Από την οπτική αντίληψη και επικοινωνία πρέπει να ξεκινήσουμε την προσέγγιση της εικαστικής γλώσσας, μίας γλώσσας τελικά παγκόσμιας, εργαλείου της ίδιας της δημιουργίας, αλλά και της μετάδοσης του μηνύματος της τέχνης. Ποια όμως είναι τα επιμέρους στοιχεία της εικαστικής αυτής επικοινωνίας, δηλαδή ποιος είναι ο κώδικας που χρησιμοποιούν όλοι οι καλλιτέχνες; – και εννοείται πως οι φωτογράφοι δεν αποτελούν εξαίρεση… Η αναζήτηση πρέπει να ξεκινήσει από τα βασικά στοιχεία που δεν είναι άλλα από το σημείο, τη γραμμή, το σχήμα, το χρώμα, τον τόνο, τη διεύθυνση και την υφή και, εφόσον τα κατανοήσουμε, να προχωρήσουμε στη σύνθεση και στους τρόπους μετάδοσης του μηνύματος.

Στις επόμενες γραμμές θα αναλύσουμε τα στοιχεία αυτά, το αλφαβητάρι, τρόπον τινά, της εικαστικής επικοινωνίας και θα προσπαθήσουμε να προσεγγίσουμε την βάση της εικαστικής δημιουργίας ξεκινώντας με την επεξήγηση του συμβολικού τους χαρακτήρα, το νόημα, αν θέλετε, πέραν της μορφής και θα δούμε πώς αυτό είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με τα φαινόμενα του κόσμου που μας περιβάλλει και τους νόμους της φύσης.

Ας ξεκινήσουμε με το πρωταρχικό στοιχείο στην γλώσσα της τέχνης, που είναι το σημείο. Το σημείο μπορεί να θεωρηθεί η ελάχιστη γραφή που κάνει ο άνθρωπος πάνω σε μία επιφάνεια. Το σημείο θα λέγαμε ότι αντιστοιχεί με τον απλό ήχο της μουσικής. Όπως, όμως, ο ήχος δεν έχει κανένα περιορισμό στο χώρο, έτσι και το σημείο δεν έχει χωρικούς περιορισμούς.

Όμως ένα σημείο, είτε είναι ελάχιστο πάνω στον εικαστικό χώρο, είτε καταλαμβάνει ολόκληρη την επιφάνεια, δεν θα μπορέσει ποτέ να εκφράσει ένα διαφορετικό μήνυμα από αυτό του απλού ήχου, που αντίστοιχα θα είναι ψίθυρος ή εκκωφαντικός κρότος. Αν και η εσωτερική του αντήχηση είναι η απλούστερη που μπορεί να υπάρξει, η δύναμή του είναι σημαντική γιατί ουσιαστικά επισημαίνει τα όρια ανάμεσα στο υπαρκτό και το ανύπαρκτο.

Το σημείο, αν και συνήθως έχει τη μορφή του κύκλου, μπορεί να δεχτεί άπειρες τροποποιήσεις στη μορφή του και, αν μπορέσουμε να απελευθερώσουμε τη σκέψη μας, θα συνειδητοποιήσουμε ότι ένα σημείο μπορεί να είναι από την κηλίδα από μελάνι που απλώνεται στο χαρτί μέχρι το μακρινό άστρο του νεφελώματος. Αυτή την σκέψη δεν πρέπει να την ξεχνάμε γιατί εμείς οι φωτογράφοι, σε αντίθεση με άλλους δημιουργούς, καλούμαστε να «αναγνωρίσουμε» αυτά τα σημεία, παρά να τα δημιουργήσουμε και ίσως αυτό να είναι ευχή και κατάρα.

Όταν το σημείο δεν είναι προϊόν του φυσικού κόσμου αλλά κατασκευασμένο από τον άνθρωπο, όπως για παράδειγμα μία πινελιά μαύρη στο κέντρο ενός λευκού καμβά, τότε πέραν του περιεχομένου της μορφής του αποκτά και ένα εικαστικό νόημα. Το σημείο γίνεται σύμβολο μορφικό και μιλάμε για την απαρχή της εικαστικής γλώσσας. Ο απλούστερος τρόπος για να ερμηνεύσουμε αυτό το, εσωτερικό πλέον, περιεχόμενο είναι η θέση του και ο χώρος που καταλαμβάνει σε μία επιφάνεια. Σκέψεις και συνειδήσεις αιώνων έχουν συμβάλει στην δημιουργία μίας παγκόσμιας γλώσσας, που χρησιμοποιεί την γνώση που προέρχεται από τη παρατήρηση του φυσικού μας κόσμου, την εικαστική γλώσσα. Ο καμβάς μας αποτελεί προέκταση του φυσικού κόσμου και σαφώς μπορούμε να υποθέσουμε με ασφάλεια ότι οι δυνάμεις του φυσικού κόσμου έχουν στην επιφάνειά του την ίδια ισχύ. Η πινελιά μας, λοιπόν, στο κέντρο του καμβά είναι ένα σημείο στατικό, που μοιάζει εγκλωβισμένο. Όλες οι δυνάμεις που ασκούνται πάνω της είναι ισόποσες και γι’αυτό την κρατάνε στο κέντρο αμετακίνητη, σταθερή. Όλα αυτά τα νοήματα πέραν της μορφής της πινελιάς, αποτελούν ενδείξεις μίας άλλης επικοινωνίας, βαθύτερης και συνειδησιακής. Η εικαστική γλώσσα είναι βίωμα του ανθρώπινου νου, είναι μία κοινή συλλογικότητα που χρησιμοποιεί την γνώση του φυσικού κόσμου και την μετατρέπει σε εννοιολογικές σταθερές.

Το ανθρώπινο μάτι βλέπει πάντα αυτό που γνωρίζει και ο γνώριμος κόσμος είναι αυτός της φύσης. Έτσι το πάνω είναι ο ουρανός – το άυλο, το κάτω είναι η γη – το υλικό. Η πινελιά μας στο κέντρο ισορροπεί, αλλά τι γίνεται αν βρεθεί οπουδήποτε αλλού, πλην του κέντρου; Η δυναμική της σαφώς μεταβάλλεται και, αν βρίσκεται προς τα κάτω γιατί την τραβάει μία δύναμη φυγόκεντρος, ισχυρότερη από τις άλλες, τότε η πινελιά είναι βαριά, πέφτει, έχει μία κίνηση καθοδική. Ο νους την κατατάσσει στον υλικό κόσμο, τον γήινο. Αν η ίδια πινελιά είναι τοποθετημένη ψηλότερα από το κέντρο, τότε η φύση της γίνεται άυλη, αιωρείται και ανεβαίνει προς τα ουράνια.

Το αριστερό μέρος ενός επιπέδου είναι η αρχή. Το δεξί το τέλος. Δύο σημεία σε μία επιφάνεια κάνουν αρχή διαλόγου, παύουν τη μοναχικότητα. Αν έχουν το ίδιο μέγεθος εκπέμπουν τον ίδιο ήχο και η επανάληψή τους, αν αυτά είναι περισσότερα, δημιουργεί ένα ρυθμό και μία ηρεμία, όπως απαιτείται τόσο σε φυσικές, όσο και ανθρώπινες αντιδράσεις, όπως για παράδειγμα η αναπνοή μας ή κίνηση των κυμάτων και τότε η ταύτισή μας με την σύνθεση που έχουν δημιουργήσει τα σημεία, είναι άμεση.

Το σημείο, λοιπόν, παύει να είναι μόνο ένα στοιχείο, γίνεται σύμβολο του κόσμου και της ζωής και μεταφέρει μηνύματα. Όταν το μάτι βλέπει μία σύνθεση με σημεία, δεν τα βλέπει μόνο ως σημεία, αλλά σαν αυτόνομες υπάρξεις που έλκονται ή απωθούνται, συνομιλούν και συγκρούονται, αλλά πάντα υποτάσσονται στους ίδιους νόμους, που ορίζει η φύση. Η ποικιλία στην σύνθεση συνεπάγεται και αντιθέσεις, που της δίνουν ένταση και δυναμισμό. Εξάλλου, τόσο η ένταση όσο και η ηρεμία, είναι απαραίτητες στον άνθρωπο για τη διατήρηση της ψυχικής του ισορροπίας. Αν αυτές οι σκέψεις φαίνονται πρωτόγνωρες, καλό είναι να τις αφουγκραστούμε, γιατί η δημιουργία αιώνων βασίσθηκε σε αυτές και η φωτογραφία δεν μπορεί παρά να κερδίσει από αυτή τη γνώση. Ένα αστέρι, ένα σμήνος πουλιά, άνθρωποι που περπατούν στον δρόμο, έχουν σίγουρα μία εξωτερική μορφή που τους διαφοροποιεί από άλλες μορφές, μπορούν όμως, όταν τοποθετηθούν σε μία σύνθεση, να λειτουργήσουν σαν σημεία και να στείλουν μηνύματα πλέον εικαστικά.

*Η Σοφία Διαμαντοπούλου είναι φωτογράφος και δασκάλα φωτογραφίας. Γεννήθηκε στην Αθήνα και πλέον ζει στη Χαλκίδα.

Σπούδασε Φωτογραφία στο ΤΕΙ Αθήνας και στο Manchester Metropolitan University (Degree in Photography). Από το 2004 έως το 2008 συνεργαζόταν με τις Εκδόσεις Λυμπέρη (Εξώφυλλα, Πορτρέτα, Συνθέσεις still life κ.ά.), ενώ έχει επίσης με συνεργαστεί με εταιρίες όπως ΙΚΕΑ HELLAS, Group Carrefour – Marinopoulos, τον Οργανισμό «Aθήνα 2004» κλπ. Τα τελευταία χρόνια είναι επιμορφώτρια μέσω ΝΕΛΕ στου Δήμους Καλυβίων και Αρτέμιδας, στο  μάθημα “Ηλεκτρονική φωτογραφία και επεξεργασία εικόνας”.